Kohët e fundit u shfaq në sallën e kinemasë « Milenium » në Tiranë filmi « Ode për tempujt që nuk u harruan » me skenar të Luan Ramës, aktor Alfred Trebicka dhe realizim të Pandeli Ceço. Një film i “Fondacionit Hoxha Tahsin” në Tiranë dhe që u prit me entusiazëm nga të pranishmit dhe me emocione të mëdha për një komunitet shqiptar që kërkon të shohë trojet e tij historike, çka i është ndaluar këto tre dekada pas ndryshimeve politike në Shqipëri.

– Zoti Rama, si lindi kjo vepër?

Në fakt kinematografia është një pasion i vjetër për mua. Rreth 14 vjet rresht kam qenë kineast, skenarist në Kinostudio dhe autor i katër filmave me aktorë, rreth 40 dokumentarëve dhe shumë filmave vizatimorë. Edhe pse vite më pas kalova në diplomaci, pasioni për filmin qëndronte gjithnjë i zgjuar tek unë. Madje dhe në Paris, herë pas here shkruaja skenarë filmash dokumentarë si për Marko Boçarin, Saga e Dinajve, Omer Kaleshin, « Porto Palermo- Fjalët e gurit », etj. Nxitja për filmin « Ode për tempujt që nuk u harruan » ishte sa personale aq dhe kombëtare e historike. Personale se nëna ime ishte çame dhe unë u rrita në atë mjedis traditash, këngësh e vallesh, me ehon e dramave të përjetuara dhe vendlindjen e munguar, pasi ata s’mund të ktheheshin përsëri në tokat, varret dhe shtëpitë e tyre. Masakra e tmerrshme e ushtrisë greke të Zervës në qershor-shtator 1944 i kishte goditur gjer në kockë dhe plaga kishte mbetur e hapur, sikur një dorë djalli tu kish shkulur zemrat. Edhe kushërinjtë e nënës time kishin mbetur të vrarë atje. Dhe me të drejtë aktori, diku thotë : « Ç’faj kishim bërë ne të varfërit ?! Pse ishim çamër dhe jo grekë, pse kishim një besim tjetër ?… Po ne ishim fqinjë të hershëm të Iliadës dhe të Odiseut… »

Kur në Shqipëri ndryshoi sistemi politik, çamët shpresuan që të ktheheshin të shikonin vendet ku kishin lindur dhe ku kishin varret e të parëve, shtëpitë bosh që i prisnin, portat e tyre. Por ky ishte veç një iluzion i çastit paçka se portat u hapën për minoritetin grek që jetonte në Shqipëri si gjithë shqiptarët, pa asnjë lloj dallimi. Muri që ishte ngritur në kufirin shqiptar pas Luftës së Dytë Botërore nuk u shemb, portat për shqiptarët nuk u hapën, ndryshe për minoritetin grek Familjarët e mi nuk u lejuan të shkonin në Filat të Çamërisë ashtu si gjithë çamët që të shkonin në fshatrat dhe qytetet nga i kishin përzënë me dhunë, me zjarr dhe hekur. Nëna ime vdiq me mallin për ta parë më së fundi vendlinjen e saj, shtëpinë, oborrin ku ishte rritur, e ashtu si ajo me mijra të tjerë. Kur në kufirin grek shihej se vendlindja në pasaportë ishte Filat, Igumenicë, Paramithi, Spathar, Lopës, etj ai ndalohej dhe askush s’kish të drejtë të shkonte. Një realitet që vazhdon edhe sot dhe që përbën një anormalitet të hatashëm, një absurditet dhe një shkelje flagrante e të drejtave të njeriut.

Nga çfarë u frymëzuat për këtë film ?

Vite më parë isha nisur nga Parisi për të shkuar në Tiranë ku që andje u nisa për në Janinë, drejt Filatit dhe fshatrave përreth. Ishin pamje të pabesueshme ato shtëpi të mëdha, shumë prej tyre ndërtesa veneciane që prej vitesh ishin kthyer në gërmadha. Vdekja mbizotëronte mbi to. Një imazh goditës jo thjesht për mua por dhe një qytetar grek të qytetëruar që e kupton se ç’është shteti demokratik dhe të drejtat e njeriut. Shikoja Filatin, portat e shtëpive të nënës dhe kushërinjve të mi, bisedova fshehurazi me shqiptarë që ishin detyruar të ndryshonin fenë dhe emrat dhe zemra mu lëndua, shpirti mu mpiks, ndjeva një dhimbje të madhe, edhe pse Greqia ishte në Evropën e Bashkuar, edhe pse Greqinë e doja. Doja Greqinë e Sokratit dhe Sofokliut, tragjedianit të madh, Greqinë e poetëve dhe shkrimtarëve të mëdhenj si Ricos, Elitis, Kazanzaqis, Greqinë e kompozitorëve Haxhidhakis, Teodoraqis, Vangjelis, të kineasteve si Kakojanis, Angjelopulos, Papas apo Merkuri etj. Kisha udhëtuar nëpër Greqi në trevat e arvanitasve, gjer në malet e larta si në « Arvanitsa » jo larg nga Delfi, kisha botuar librin në shqip « Me arvanitasit udhëve të Greqisë », kisha përkthyer librin e historianit te njohur francez Michel de Grèce « Bubulina » dhe kisha qëndruar disa herë në Hidra, Specaj, Egjina, Salamina, Poros etj. Mendoja dhe mendoj gjithnjë se historia e arvanitasve dhe e çamëve në histori (pasi ata gjithashtu kanë kontribuar ne Revolucionin Grek për Pavarësi) duhej të ishte një bazë e fuqishme ku të ngrihej miqësia, fqinjësia e mirë dhe bashkëpunimi midis dy popujve tanë, që kufijtë të hapeshin. Dhe kështu, duke parë ato gërmadha historike dhe që janë të turpshme sot për një shtet demokratik si Greqia, vargjet poetike më dolën nga shpirti, nga një dhimbje e thellë dhe një lloj revolte. Në fakt, kisha botuar më parë tregimin « Përtej Qafës së Botës », mbi historinë e një gruaje, kushërirës së afërt të cilës iu masakrua burri dhe mundi të largohej (me ndihmën mikut grek të burrit të saj), një subjekt që bashkë me një regjisor mendojmë ta realizojmë. Pra gjithçka u krijua nga ai ballafaqim që unë kisha me ato mure të rënë, ato vatra të braktisura, ato dritare si gojë të shqyera. Ndjeja rënkimin e mijra viktimave që vinte nga thellësia e dheut.

– Si arritët të lidhnit historinë me letërsinë dhe ta përjetësoni, atë historinë dhe në vargjet e odes?

– Vargjet e mia janë vargje që i referohen një realiteti historik dhe të vërtetë. Çdo varg është dhimbje, është mall, është kujtesë, pra filmi është një dëshmi historike por dhe një dëshmi poetiko-tragjike e asaj që ka ndodhur. Imagjinoja natën dhe të vrarët, viktimat e pafajshme, fëmijë, gra, pleq, që ngriheshin nga varret dhe zbrisnin drejt sheshit në qetësinë e natës, kujtonin jetën e tyre të mëparshme, gëzimin që u ndal, këngën që u ndërpre, dasmat që nuk u bënë ; të kujtonin të varurit nëpër pemë, kufomat që hidheshin në lumë, vajet dhe zërat e fëmijëve që kërkonin gjirin e nënave, vajzat e përdhunuara etj. Çdo gjë është e vërtetë dhe e mbështetur në dëshmitë e çamëve që mundën të ikin dhe tu tregojnë ushtarakëve anglezë tmerret e tyre, barbaritë e papara të kolonel Zervës dhe kishës greke atje. Fotografitë e sulmit të tyre e tregojnë më së miri këtë. Çdo fjalë e poemës godet, dhëmb, ka simbolin e vet dhe pas gjithë kësaj ekspozeje të një realiteti tronditës e shekspirian, aktori thotë : « Zane, ne dimë të falim !… » Këto fjalë janë domethënëse, në një kohë që qeveria greke akoma nuk ka kërkuar pardon për atë çka ndodhur, të kërkojë falje siç ndodh në vendet e qytetëruara, apo që kjo tragjedi të dëshmohet nga institucionet në librat e historisë. Historia është histori dhe ne duhet ta ndërtojmë miqësinë pa e fshehur se çka ndodhur. E megjithatë, aktori Trebicka, në fjalët e tij thotë :

« Le ta fillojmë jetën aty ku u ndal

në tokën e zhuritur e të lotëve,

në pyllin e harruar të të varurve,

të jetojmë sërish nën të njëjtin diell me evlatët tanë.

të jetojmë në të njëjtën botë, të dheut dhe të gjakut.

– Ne dimë të falim Zane,

ja ku i keni krahët tanë, të hapur!…”

– Cila ishte lidhja juaj me aktorin Alfred Trebicka dhe cili ishte përjetimi juaj?

– Siç ju thashë kjo poemë ishte botuar më parë dhe në një konferencë në Tiranë, të organizuar nga Fondacioni Hoxha Tahsin për Çamërinë, mbi antifashizmin çam gjatë luftës së Dytë Botërore (lufta e përbashkët e batalioneve shqiptare e greke kundër ushtrisë gjermane) mendova që poezia të lexohej nga një aktor me këtë rast. Bisedoja me presidentin e fondacionit Alket Veliu dhe i propozova për aktorin Alfred Trebicka, i cili më kishte bërë shumë përshtypje në teatër. Dhe kështu ai, në bashkëpunim me Trebickën dhe regjisorin Pandeli Çeço u nisën në xhirim për ta realizuar këtë film. Kështu nisi aventura e realizmit të këtij filmi prej 27 minutash nëpër rrënojat qindra vjeçare të Çamërisë. Loja aktoriale dhe fjala artistike e Trebickës janë magjistrale dhe me një peshë të madhe emocionale dhe tragjike Një aktor që mund të interpretojë tragjeditë e mëdha. Portreti i tij, sytë, lëvizjet, mbartin emocione që e gozhdojnë spektatorin. Në këtë film ai është një shëmbull aktrimi, i asaj se si duhet interpretuar një rol shumë-zërash, pasi ai flet në emër të shumë viktimave ku zëri varion, ka emocione të ndryshme, flet në emër të atyre hijeve, të të vrarëve që shpresojnë që nipërit e mbesat të kthehen dhe të shihen sërish, ëndërrojnë ti ndjejnë sërish zërat dhe frymën e tyre, edhe pse janë të vdekur. Kështu janë në fakt tragjeditë popullore.

– Po realizuesi e filmi Pandeli Çeço, çfarë mendoni për mjetet shprehëse që ka zgjedhur?

– Për mua ishte një tjetër surprizë pasi më parë nuk e njihja dhe nuk e dija që kishte realizuar filma dokumentarë. Pashë filmin e shkurtër “Çarçafë të bardhë” dhe u mahnita. Për të si regjisor, rëndësi duket se ka gjetja artistike, simbolet, siç është dhe në këtë film të mëparshëm, ku çarçafët e bardhë janë ëndrra që kishte Maks Velo natën në Spaç, ku dëshira për të pikturuar, për të qenë përballë telajos së bardhë, ishte tragjike… Edhe në këtë film kemi të bëjmë me një kamera dinamike dhe në lëvizje, me detaje që flasin, duke vënë në pah, së pari, interpretimin aktorial. Imazhet janë tronditëse: portat e thyera, harqet e përgjysmuara, pragjet çatitë e rëna, burimet e gjithçka e atyre shtëpive ku gjithçka flet me gjuhën e artit duke mbartur emocione të mëdha.

Regjisori të befason gjithashtu me muzikën e përdorur, zhurmat, tingujt që vijnë nga nëntoka, herë një muzikë tragjike dhe herë një muzikë e gëzuar në fundin e filmit, kur hijet, viktimat shpresojnë në një ag të ri, në ardhjen e pinollëve të tyre. Gjithçka ka një lloj ngazëllimi, ka ngjyrat e shpresës, sytë e aktorit shkëlqejnë, fjala është e butë dhe e ngrohtë, lulet, ullinjtë në fllad, gurgullimat e ujit që rrjedh, fytyra e aktorit në plan të afërt ku mund të ndjesh botën e tij, ndjenjën, frymën e tij dhe gjithçka në një montazh perfekt. Dhe mesazhi i filmit është bashkëkohor, është human, është ai i miqësisë, i ndërtimit të urave që na bashkojnë dhe i së ardhmes që duhet të ndërtojmë si fqinjë të lashtë që jemi. Ja pse dhe aktori thotë në film :

« Gurët e qemeret qëndrojnë ende

vdekja nuk mundi t’i rrënojë.

– Atje u bë dasma e Nusretit,

të kujtohen kur erdhën fqinjët tanë?

Mes tyre edhe Kosta me Anastasion…

eh, ç’dasëm, erdhën dhe kënduan,

nata dehej nga zërat tanë

pastaj hodhën vallen tonë «çamiko»!

Të paça Taso, në jetë të jetëve !

Nëntorin që vjen do kërcejmë “rebetiko”.

Por kasaphana shpejt na ndau,

të mjerët ne që besuam në fjalën e nderit,

nëntori s’do të vinte më.

Tetëdhjetë vjet shkuan në pritjen e gjatë… »

– Çfarë ndjesie patët kur shikuat filmin e përfunduar?

– Ndjesia ishte e madhe. Në sallë, në gjysmë erësirë, sytë mu njomën. Historia e dhimbshme mu afrua dhe mu përplas në fytyrë. Emocioni i parë ishte emocioni i fjalës që thoshte Trebicka, emocioni i interpretimit, i njësimit të figurës së krijuar me historinë, e vendosur në kohë dhe hapësirë të përcaktuar, në ato shtëpi të boshatisura dhe ai me veshjen karakteristike çame. I pashë tek ai të vrarët, të masakruarit, të handakosurit, të ikurit nga barbaria dhe ata që s’mundën të largoheshin. Pashë gurët që prekte dora e tij dhe doja ti prekja dhe unë, ata gurë të heshtur e që megjithatë flisnin në heshtjen e tyre. Në fakt është gjithnjë imazhi kinematografik që më prin dhe në romanet që shkruaj. Shumë tregime janë subjekte filmi. Romanet që kam botuar në Shqipëri apo në Francë apo Itali, janë përsëri subjekte filmi, kanë dramë dhe shpresoj që një ditë të realizohen. Një nga romanet e kam shkruar si skenar dhe një regjisor po përgatitet ta realizojë pas disa muajsh. Duke iu rikthyer filmit të realizuar mund të them se aktori dhe regjisori kanë mishëruar diçka të veçantë dhe që i mungonte kinematografisë sonë.

A Votra Magazine Exclusive: Exploring the poetic depth, historical resonance, and cinematic brilliance of Luan Rama’s short film.

In the heart of Tirana, at the iconic “Milenium” cinema, audiences were captivated by the premiere of the short film Ode për tempujt që nuk u harruan. Penned by the celebrated writer and filmmaker Luan Rama, brought to life by the masterful performance of actor Alfred Trebicka, and directed with finesse by Pandeli Ceço, the film left viewers breathless. Produced by the esteemed “Hoxha Tahsin Foundation,” this cinematic gem is a poignant tribute to the memory of Chameria’s fallen—a powerful narrative that blends history, poetry, and art.

With its stirring imagery, soul-stirring script, and a deeply human message, the film struck a chord with an audience hungry to reconnect with their ancestral lands. In a time when borders divide and memories fade, Ode për tempujt që nuk u harruan stands as a timeless testament to resilience, longing, and the unyielding power of remembrance.

Votra Magazine: How did you connect history with literature and immortalize it in the verses of the ode?

Luan Rama: My verses reflect a historical and real reality. Each line carries pain, longing, and memory. The film is both a historical testimony and a poetic-tragic account of what happened. I imagined the night, the dead, and the innocent victims—children, women, and elders—rising from their graves, gathering in the quiet of the night. They would recall their past lives, the joys that were cut short, the songs silenced, and the weddings that were never celebrated. They would remember the hangings in the trees, the bodies thrown into rivers, the wails and cries of children seeking their mothers, and the young girls violated.

Everything depicted is true, based on the testimonies of Chams who managed to escape and recount their horrors to British military officials. The barbarities committed by Colonel Zerva’s Greek army and the Greek Church were unprecedented, as shown in photos of the attacks. Every word in the poem strikes a chord, hurts, and carries its own symbolism. Following this harrowing and Shakespearean narrative, the actor says, “Zane, we know how to forgive!” These words carry profound meaning, especially when the Greek government has yet to apologize for what happened or recognize this tragedy in its history books, as civilized nations do. History is history, and we must build friendships without hiding the truth.

Nevertheless, the actor Trebicka, through his words, declares:

“Let us begin life where it was cut short,

on scorched earth and fields of tears,

in the forgotten forest of the hanged.

Let us live again under the same sun with our children.

Let us live in the same world,

the world of earth and blood.

We know how to forgive, Zane,

here are our arms, wide open!”

Votra Magazine: What was your collaboration with actor Alfred Trebicka like, and how did you experience it?

Luan Rama: As I mentioned, this poem had been published earlier. During a conference in Tirana organized by the Hoxha Tahsin Foundation on the Cham antifascist movement during World War II (the joint efforts of Albanian and Greek battalions against the German army), I thought the poem should be read by an actor. I discussed this with the foundation’s president, Alket Veliu, and proposed Alfred Trebicka, whose theatrical performances had deeply impressed me.

With Trebicka and director Pandeli Ceço, the production of the 27-minute film began, shot among the centuries-old ruins of Chameria. Trebicka’s performance and artistic delivery were extraordinary, carrying immense emotional and tragic weight. He is an actor capable of interpreting great tragedies. His facial expressions, movements, and voice convey emotions that captivate the audience. In this film, his performance sets a benchmark for portraying complex, multi-voiced roles, as he speaks on behalf of countless victims. His voice varies with emotions, representing the shadows and spirits of the deceased who dream of their descendants returning, of hearing their voices and feeling their presence once more, even though they are gone. This is the essence of true tragedies.

Votra Magazine: What are your thoughts on the director Pandeli Ceço and the expressive techniques he chose?

Luan Rama: For me, he was a pleasant surprise, as I didn’t know much about his previous work in documentary filmmaking. I watched his short film Çarçafë të bardhë (White Sheets) and was amazed. For Ceço as a director, artistic symbolism plays a significant role, as seen in his earlier film, where white sheets represent Maks Velo’s dreams in Spaç, embodying his desire to paint and face the blank canvas—a tragic desire.

In this film, Ceço employs a dynamic and moving camera, capturing details that speak volumes and highlighting Trebicka’s performance. The imagery is striking: broken gates, crumbling arches, collapsed roofs, and springs—all remnants of those homes that speak through the language of art and evoke profound emotions.

The director also surprises with his use of music, sounds, and tones from the earth. At times, the music is tragic, while at the end of the film, it becomes joyful as the shadows—the victims—hope for a new dawn, for the return of their descendants. Everything exudes a sense of exhilaration, the colors of hope. The actor’s eyes shine, his words are soft and warm, the flowers and olive trees sway in the breeze, the water murmurs as it flows, and in close-ups, you can feel the actor’s world, his emotions, his breath—all captured in a perfect montage.

The film’s message is contemporary and human: it’s about friendship, building bridges that unite us, and the future we must construct as ancient neighbors. This is why the actor declares in the film:

“The stones and arches still stand;

death could not bring them down.

There, Nusreti’s wedding took place.

Do you remember when our neighbors came?

Among them were Kosta and Anastasi…

Oh, what a wedding it was; they sang with us,

and the night was intoxicated by our voices.

Then they joined our dance, the ‘çamiko.’

May I have you, Taso, for life eternal!

Next November, we’ll dance the ‘rebetiko.’

But the slaughter soon divided us,

poor us who trusted their honor.

November would never come again.

Eighty years have passed in endless waiting…”

Votra Magazine: What was your feeling when you watched the completed film?

Luan Rama: The feeling was immense. Sitting in the semi-dark theater, my eyes welled up. The painful history confronted me, hitting me hard. The first wave of emotion came from Trebicka’s words, from his performance, from the alignment of the character with history, set in a defined time and space, within those abandoned homes and wearing the traditional Cham attire.

In Trebicka, I saw the slain, the massacred, the tormented, and those who fled the barbarity—those who couldn’t escape. I saw the stones he touched, and I wanted to touch them too, those silent stones that nevertheless spoke through their silence.

Cinematographic imagery often guides my writing, even in my novels. Many of my short stories are film scripts. The novels I’ve published in Albania, France, or Italy are film subjects filled with drama, and I hope one day they will be brought to life on screen. One of my novels was written as a screenplay, and a director is preparing to realize it in the coming months.

Returning to this film, I can say that the actor and director have embodied something unique, something that has been missing in our cinema.