Masakrat në Çamëri ishin një shkelje flagrante e parimeve humanitare dhe një shpërfillje e paturpshme e parimeve dhe natyrës së luftës Antifashiste. Masakrat në Çamëri ishin rezultat i bashkëpunimit dhe marrëveshjeve me gjermanët, të cilët në procesin e tërheqjes, i lanë forcat e Zervas të zinin vendin e tyre. Këtu është një shembull konkret i bashkëpunimit midis forcave Zervas dhe gjermanëve. Theodhor Vito, komandanti i forcave Zervas në rrethin e Filatit, u takua me komandantin e forcave gjermane që tërhiqeshin më 22 shtator 1944, në fshatin Panaromen, 3 km. nga Filati, vetëm një ditë para hyrjes së forcave Zerviste në Filat. Fill pas atij takimi, dhe madje edhe para se forcat gjermane të pastroheshin plotësisht nga Filati, forcat e Theodhor Vito hynë në Filat. Ky bashkëpunim i ngushtë forcoi pozicionin e forcave Zervas dhe u mundësoi atyre të fillonin terrorin dhe masakrat në një shkallë të gjerë në të gjitha rrethet e Çamërisë .

Në atë kohë, kur trupat e ELAS [Ushtria Nacional Çlirimtare Kombëtare] dhe trupat tona u angazhuan për të luftuar gjermanët, udhëheqja e EOEA [Trupat Kombëtare të Guerillave Greke], në bashkëpunim me Gjermanët, manovroi për të fituar pozicione për të filluar një luftë civile. Dhe kur forcat tona, në përputhje me frymën dhe vendimet e protokollit të Caserta (Sarafis-Zervas), gusht 1944, zbatuan urdhrat e Komandës së Përbashkët në ndjekje të gjermanëve, gjeneral Napoleon Zervas, komandant i forcave të rezistencës në Epir (ELAS – EOEA), dha urdhra për të masakruar popullatën e pafajshme të Çamërisë.

Forcat e Divizionit të 10-të të EOEA, nën komandën e kolonelit Vasil Kamaras, dhe konkretisht Regjimentit të 16-të të atij divizioni, hynë në qytetin e Paramithisë më 27 qershor 1944. Në kundërshtim me premtimet e tyre dhe marrëveshja e arritur midis myftiut Hasan Abdullaj, nga njëra anë, dhe Peshkopit të Paramithisë, nga ana tjetër, të cilët vepronin si agjentë të Zervas,filluan aksionin me qëllim asgjesimin e popullsisë çame.

Më poshtë është deklarata e Eshref Himi, një banor i Paramithisë, në lidhje me masakrat në Paramithi:

“Të martën, 27 qershor 1944, në 7 të mëngjesit, Monarkofashistët Grekë hynë në Paramithi, të komanduar nga Kol Kamora, Major Kranja, Kapiten Kristo Stavropulli, një avokat; Kapiten Lefter Strugari, avokat; nën-toger Nikolla Çenos, dhe të tjerët. Sapo hynë në qytet, u dha urdhri që askush të mos largohej, sepse nderi, liria ose prona e askujt nuk do të kërcënoheshin në asnjë mënyrë. Menjëherë pasdite, aty filluan arrestimet e burrave, grave dhe fëmijëve. Në mëngjesin tjetër të gjithë burrat u vranë.

“Pasi më burgosën për katër ditë, ata më lanë të shkoj, në mënyrë që të varrosmin të vdekurit. Në sitin e quajtur Kisha e Ajorgjit, unë isha në gjendje të identifikoja pesë nga trupat. Të tjerët nuk i identifikova dot  për shkak të torturave të bëra ndaj tyre. Dy ditë më vonë, ata më dërguan te ‘Golataj’, afër shtëpisë së Dhimitër Nikollës, ku kishin vrarë tetë persona. Nuk i njoha dot, sepse i kishin bërë copa-copa. Përreth kishte kufoma njerëzish. Një grua me emrin Sanie Bollati iu nënshtrua torturave të frikshme dhe u dogj e gjallë me benzinë. Kjo tragjedi ndodhi të Mërkurën, ndërsa të Premten në mëngjes, trupi i saj u hoq, u mbulua me një batanije nga nëna e saj dhe dy banorë të qytetit, dhe u vendos në një bodrum me urdhër të Monarko-Fashistëve, të cilët nuk lejonin askënd ta shihte. Gruaja e mjerë vdiq atje pesë ditë më vonë. Në atë kohë, kufoma e saj ishte plot me krimba.’’

“Të gjitha gjërat që deklaroj këtu, i kam parë me sytë e mi. Në fillim, u fsheha për pesë ditë në papafingo, por u arrestova nga Monarko-Fashistët dhe u ktheva te Majori Kranja, i cili, pasi më pyeti për pak kohë, urdhëroi që të më burgosnin. Në burg gjeta 380 persona, përfshirë gra dhe fëmijë. Njëqind e njëzet prej tyre vdiqën nga uria. Unë dhe katër persona ishim në burg për 15 ditë, pas së cilës ata na transportuan në Prevezë dhe prej andej në Janinë, ku qëndruam 40 ditë. Aty u nënshtruam torturave të papërshkrueshme. Ne u çliruam pas mbërritjes në këtë qytet të trupave të EAM [Fronti Nacionalçlirimtar]. “

Në shtëpinë e Sulo Tarit ishin mbledhur më shumë se 40 gra. Çili Popova nga Popova, i veshur me një uniformë ushtarake dhe një grup ushtarësh, hynë në shtëpi, kapën gratë dhe vajzat më të bukura dhe filluan t’i përdhunonin ato në një dhomë tjetër. Britmat e vajzave dhe grave ishin shurdhuese. Kjo shthurje vazhdoi tërë natën. Seri Fejzo, Fizret Sulo Tare dhe të tjerët, ishin viktima të poshtërsisë së tyre.

Hilmi Beqiri i Filatit u plagos para familjes së tij dhe u la ashtu, ndërsa sulmuesit ikën. Duke dashur ta strehonin, familja e çoi te dentisti Mavrudhiu. Ai e mbajti atë për disa orë, por më vonë dërgoi fjalë për ta marrë përsëri. Familja pastaj e çoi tek  Shuaip Metja, ku ishin mbledhur shumë familje të tjera. Andartët u njoftuan për këtë, shkuan aty dhe e kapën, dhe pasi i shkulën dhëmbët e tij prej ari me pincë, e vranë.

 Malo Muho, një burrë 80-vjeçar, i cili kishte qenë i sëmurë për katër vjet, u ther me një kasetë para gruas së tij. Truri i tij u hap në prehrin e gruas së tij, e cila e mblodhi atë së bashku dhe pasi e mbuloi me një jorgan, iku.

Abdyl Nurqe u kap në Spatar dhe u çua zbathur në Filat, ku u tërhoq zvarrë nëpër rrugët e qytetit, dhe më në fund u vra para shtëpisë së Nidh Tafoqi.

Familja e Lile Rustemit nga Sullashi, me 16 persona, shumica prej tyre fëmijë, u asgjësua totalisht, pa mundur që askush të mbijetojë.

Xhelal Miniti nga Paramithia iu pre koka me bajonetë mbi trupin e myftiut Hasan Abdullahu.

Sali Muhedini, Abedin Bakos, Muhamet Pronja dhe Malo Sejdiu u prenë gishtërinjtë, hundën, gjuhën dhe këmbët dhe ndërsa bërtisnin nga dhimbja, Andartët e Zervas kënduan këngën e komandantit të tyre dhe u gëzuan kur panë këtë skenë terrori . Në fund, ata i varën me pranga kasapësh.

Dervish Sulo nga fshati Spatar në rrethin e Filatit, përshkruan masakrat në Spatar si më poshtë:

“Në mëngjesin e një të Shtune në Shtator, 1944, e gjithë popullsia u mblodh para xhamisë së fshatit (Spatar). Ushtarët filluan të kapnin dhe përdhunonin gra, vajza, madje edhe gra të moshuara. Paçe Çulani, 50 vjeç, u përdhunua, flokët e saj u prenë dhe madje edhe veshët e saj, dhe më në fund ajo u vra në pemishten e saj, në afërsi të Muços. Në shtëpinë tonë ishte instaluar familja e Sako Banushi nga Skropjona, e cila numëronte tetë gra, burra dhe fëmijë. Pasi përdhunuan gratë, gjinjtë e të cilave ishin shpuar me thika, të gjitha u masakruan.

“Në shtëpinë e Damin Muhameti, u vranë 5 gra dhe 3 fëmijë … Në shtëpinë e Fetin Muhameti, Hane Isufi dhe një grua tjetër u torturuan dhe u përdhunuan …

Në shtëpinë e Dule Sherifit, ata ia prenë kokën 80-vjeçarit Sulejman Dhimicë dhe gruas së tij. Në shtëpinë e Meto Braho, 20 persona, përfshirë burra, gra dhe fëmijë, u dogjën të gjallë … Kije Nurçia, 70 vjeç, u vra me thikë për vdekje … Në vreshtin e Zule dhe kopshtin e Avdyl Nurçe, Unë pashë 20 njerëz që ishin masakruar. Në shtëpinë e Haxhi Latifi, vajza e Haxhi Gulani u përdhunua, ndërsa në banesën e Mejdi Meto, Hava Ajshja u përdhunua, dhe Nano Arapi u përdhunua dhe u vra ”.

Kjo masakër, e frymëzuar nga ndjenjat më të larta të urrejtjes shoviniste dhe fetare, rezultoi në zhvendosjen e gati 23,000 Çamëve, të cilët më pas gjetën strehë në Shqipëri në kushtet më të mjerueshme.

Një total prej 68 fshatra me mbi 5,800 shtëpi, u kapën, u shkatërruan dhe u dogjën.

Një tregim i dëmeve zbulon se forcat Monarko-Fashiste të Zervas kapën pasuritë e mëposhtme të lëna pas [nga Çamët] në Çamëri: 17,000 krerë dele dhe dhi, 1,200 krerë bagëti, 21,000 kuintalë drithëra dhe 80,000 kuintalë të [ vaj ulliri; plus prodhimi i vitit 1944-1945, i cili arriti në 11,000,000 kg. drithëra dhe 3,000,000 kilogramë vaj [ulliri]. Gjatë eksodit, 110,000 dele dhe dhi dhe 2,400 bagëti ngordhën ose humbën.

Kjo tregon qartë katastrofën ekonomike që pësoi njerëzit tanë, i cili u detyrua të merrte rrugët e emigracionit vetëm me rrobat në shpinë.

(Marrë nga: [from Agron Fico, Diaspora e Rilindur (Tirana: Albin, 2006), pp. 46-61. Translated from the Albanian by Peter R. Prifti.]