Beqir Resulin e takova në restorantin e tij në Milano, jo larg Stazione Centrale. Nuk ishte ende koha e drekës dhe mund të zinim një cep të lokalit, poshtë, ku ai ka dëshirë të presë miqtë e afërt Ishte hera e dytë që e takoja këtë njeri që buronte mirësi, gëzim dhe vitalitet në gjithë portretin e tij. Kisha dëshirë të dëgjoja përsëri këngët e tij, pasi ato këngë më kujtuan fëmijërinë. Papritur ai hap një raft të vogël dhe më tregon një mori shishesh të ndryshme rakie ku sipër ishin shënuar “raki rrushi”, “raki dardhe”, “raki manash”, “kumbullash” e “manaferrash”… etj, varietete të ndryshme që miqtë e tij shqiptarë që i vinin shpesh në lokal, kur iknin, i linin nga një shishe rakie. Bashkë me mikun tim Alban Gjata, kthejmë gotën e rakisë në tryezën e Beqirit dhe ai menjëherë ia merr këngës. Janë këngë të vjetra came që nuk mund ti kesh dëgjuar gjetiu, këngë familjare, të vjetra rreth dy shekujsh e që tregojnë histori të jetës së përditëshme të Çamërisë, këngë dashurie, historike, ngjarjesh dramatike. Ai këndon dhe unë pyes veten se si është e mundur që këto këngë kaq të vjetra të kenë mbijetuar gjer në ditët tona, ti kenë shpëtuar kaosit të madh dhe të kenë shtegëtuar pastaj në këto kohë moderne në kufijtë e Europës e më larg. Por ajo që bën përshtypje në këto qindra vargje që dëgjojmë është jo vetëm besnikëria ndaj këngës së origjinës por besnikëria veçanërisht ndaj gjuhës, një gjuhë disi arkaike që dregon thelbin e vet autokton dhe tradicional.
“Fri moj erë, as frin moj erë / të ngos (mbushë) Hankua një bucelë / Ti lash jaranit një fanellë/ O jeran të përgjërohem /në vdeksha të mos martonesh / e në u martofsh të marrtë lumi /…”
Kur e pyes se ku i ka mësuar gjithë këto këngë, ai më flet për xhaxhin e tij dhe historinë e familjes, e cila nga masakrat greke në vitin 1944-1945 u detyrua të largohej nga Filati për tu vendosur në Konispol, në tokën tjetër shqiptare ku nga gjithë pasuria që kishin, vetëm kënga, vallet, kujtimet dhe ritet u mbetën, pas të cilave çamët u kapën fort për të ruajtur identitetin e tyre.
Në fillimin e vitit 1991 Beqiri me gruan e tij të re Anila, çame dhe ajo, punonte në punishten e këpucëve në Vlorë ku ishte një mjeshtër duarartë. Punën e donte. Një ditë po kthehej në shtëpi kur një shok që takoi i tha me nxitim: “Eja me mua! Rimorkiatori është në port gati për tu nisur”. Atëherë ishte ethja e madhe për të parë Europën. E kështu nga puna ai shkoi drejt e në Triport ku bashkë me 740 vetë u nisën me anije drejt Italisë. Anila sapo kishte lindur, por shpresa për një jetë tjetër e bëri Beqirin të shkonte. Iku Beqiri dhe Anilës që mbeti në Vlorë nga trishti i madh iu pre qumështi. Emigrantët mbërritën në Bari më 15 mars të vitit 1991 dhe të gjithë i vendosën ato ditë në një hotel lluksoz, por të shkretët shqiptarë kërkonin veçse bukë. Nga mesi i prillit, kur i çuan nëpër tenda, Beqiri ia mbathi në Lugano të Zvicrës por atje i kthyen mbrapsht. Shkoi në Ventimilie dhe që andej me këmbë provoi të shkojë deri në Marsejë. “Jemi shqiptarë! – u thanë ata policëve, por francezët i kthyen përsëri në Itali. Shkoi sërish në Monopoli në jug të Italisë e pastaj u nis në Peruxhia në një kolezh suorash. Filloi të punonte në “Hotel Garden”. Menjëherë mori patentën dhe nisi të punonte në guzhinë, por si tip i gëzuar i pëlqente të komunikonte me njerëzit dhe kështu filloi të punojë si kamarier. Por më pas u detyrua të shkojë në Norçia ku nisi të punonte në ndërtim. Gjithë ditën duart në llaç dhe në mbrëmje kthehej i vdekur nga lodhja. Zemra i digjej për familjen në Shqipëri. Atëherë nisi të mbledhë para dhe më së fundi, në korrik të vitit 1992, u nis drejt Shqipërisë. Malli për familjen e kaploi. Anilën e kishte tek prindërit e saj në Durrës. Bruno, djali ishte rritur. Ditën që do të kthehej në Itali, Anila i tha : « Do vij me ty në Itali”. – “Po fëmijën?” – “Do ta mbajnë prindërit”. Në momentin e fundit që po hipte në traget, Anila vrapoi pas tij, çau turmën dhe arriti të hipte dhe ajo. Më së fundi ishin bashkë. Por shpejt malli për fëmijën i bëri të vuajnë. Më së fundi një çift kosovarësh që kishte një fëmijë në moshën e djalit të tyre i ndihmoi. Ata zbarkuan në Shqipëri pa fëmijën e tyre dhe në kthim morën fëmijën e Beqirit dhe Anilës. Një aventurë humane që ndodh rrallë, por familja më së fundi u bashkua. Një histori romani por që ishte një realitet përvëlues.
Dëgjoj Beqirin që këndon dhe pyes veten për çamët, këtë farë vitale, epirote, që një erë e marrë në mesin e shekullit XX e mori dhe e hodhi fillimthi në jugun shqiptar dhe më pas, në dekadën e viteve ’90 bëri që të marrin udhët e Europës. Por varret mbetën pas, të parët, shtëpitë e rrënuara, jeta e një populli, historia, një popull i ndaluar për tu kthyer në trojet e tij historike.
Prej shumë vitesh Beqiri është këtu në Milano. Ishte biri i tyre, Bruno, që i detyroi të vinin nga Venecia deri këtu. Një djalë i bukur që pëlqehej si model në botën moderne milaneze të sfilatave por shpejt dhe ai ndoqi shëmbullin e Beqirit duke drejtuar sot një restorant. Në Venecie ka mbetur ati i tij me dy vëllezërit e po kështu kushërinjtë, farefisi, çamë të gjithë çka kanë krijuar një komunitet më vete në Venecie. Gjithnjë bashkë ky grup epirot i lidhur ngushtë me historitë e të parëve, me gjuhën, ritet e zakonet, ku ëndrra e kthimit në Çamëri u nderet gjithnjë para syve, natën, në ëndrrat e tyre. Eshtë toka dhe varret e të parëve atje, muret e shtëpive të rrënuara që jetojnë gjithnjë brenda tyre, Shqipëria, ajo që ishte në zanafillën e saj. “Babai im këndon gjithnjë, – tregon Beqiri, madje më shumë se unë. Kur mblidhen bashkë e këndojnë çamiko, dy vëllezërit e mi marrin ison e këngës.”
Pastaj Beqir ia merr përsëri këngës pa patur nevojë ti them që merrja edhe një. “ Të pashë moj kur fshije shtëpinë / moj kur fshije shtëpinë/ garafula (karafilë) plot gjinë/ kanellë plot kutinë/ Të pashë kur fshije voruan…” Apo : “O te rrapi i madh degë mbëdhé/ Ah, të keqen motra Xhemil bej /O se ç’të binin plumbat di e nga tre/ Të keqen motra Xhemil bej/ Ah, se ç’të vate gjaku pëllëmbë rrëke / O të keqen motra Xhemil bej / Ah, që ta mbledh motra gjakun o me disheme (një lloj brezi në mes)/
Misioni i shenjtë i këngës
Ishte xhaxhai im në Selenicë që e këndonte këtë këngë, një këngë ku motra i këndon vëllait të saj të vrarë. Kur jetoja tek xhaxhai, ku dhe u rrita, që adoleshent e dëgjoja dhe në heshtje mësoja këngët që këndonte ai. Dhe këngët mbeten tek unë. Janë ngjizur në kujtesën time. E pamundur ti harroj. Beqiri vazhdon të jetojë me këngët, sikur të ketë marrë mbi vete një mision të shenjtë: atë që të ruajë traditën. Eshtë një kohë tjetër që jeton brenda tij, jeta dhe historia, fatet njerëzore të një populli të vuajtur. Kur shpirti i popullit prekej, atëherë kënga lindëte menjëherë, historia kthehej në këngë, ngjarjet, dashuria, vdekjet. Qindra këngë që nuk u tretën në harresë. “Ra një stil (rreze) e diellit, ra stil moj qaj, aman, aman / mbi këpucët e dhëndrit ra stil moj qaj, aman, aman…” Dhe kështu kënga vazhdon gjatë me ritmin e kësaj rrezeje dielli që në ditën e dasmës, kur dhëndri vjen të marrë nusen, njerëzit e nuses i këndojnë asaj rrezeje të bukur që bie mbi fytyrën e tij: në fillim tek këpucët, pastaj tek fustanella, gjoksi e pastaj mbi fytyrë. Kënga e bën madhështor këtë çast festiv duke i dhënë tone sublime. Eshtë dielli që u ndriçon jetën.
Beqiri këndon e unë papritur kujtoj mikun tim të vjetër Mero Rrapaj, mbledhësin e madh të folklorit çam, atë burrë të shkurtër, gjithë ndroje e mirësjellje që më vinte shpesh në shtëpi e në Kinostudio. E unë e ndihmoja Mero labin, që ishte një rojtar deposh por që kishte marrë përsipër një mision të madh: kishte nevojë për letra të bardha, letra kopjativë, shirita për makinë shkrimi apo shiritat e regjistrimit në manjetofon të cilat i kishim në Kinostudio për aparatet e zërit “Nagra”. Ia jepja dhe ai ikte i lumturuar nga unë dhe një muaj më vonë vinte prapë e gjithnjë më uronte. Mero s’është më por vepra e tij e madhe jeton në kulturën e popullit. Natë e ditë mblidhte këngët e përrallat në zonën e Vlorës, Lushnjës, Fierit e Durrësit ku jetonin shumë çame. Shkonte fshatrave të largët, hipur në kamionë, me aparatin e tij të regjistrimit, me pallton e vjetër dhe këpucët e ngrëna. Pasuria e tij ishin këngët e legjendat. . Kështu e ngriti Mero monumentin e folklorit çam ku në një nga këngët e mbledhura këndohej: “- O ti diell e ti hënë /që ndriçoni gjithë vëndë/ mo’ e patë babën tënë? / – E pamë, qysh nuk e pamë:/ në Skelë të Nartës / ja kish hipur varkës /dhe udhën ka marrë për Prevezë e Pargë / – O ti diell e ti hënë /që ndriçoni gjithë vëndë /t’u pyesim për xhain tënë /andeja nga shkuat / e patë, e takuat? /- E pamë, qysh nuk e pamë: /e pam’ në Janinë /xëgjaste florinë/ dhe u nis tërthoreve…”
Janë këngë intime ku shpirti nuk stepet të këndojë dhe diçka të ndaluar. Beqirit i pëlqen ta këndoj këngën “Botile Korfuzi, balle kollonate”. Njëra këngë e çon menjëherë tek tjetra, por e pamundur ta ndalojë këngën:
“Të ftova për drekë, por ti erdhe për darkë/ më ngjite shkallët porsi patë/ përpara zotrote/ Të dija kunatë si motra/ ah që s’të putha dot: ty të puthte bota/ ah më rraftë pika!”…
Më së fundi Beqiri ndalon dhe kthen një gotë verë. – Ke shkuar në Camëri? – e pyes. – Si nuk kam shkuar? Shkova bashkë me Anilën. Gjeta shtëpitë me harqe guri. Qava, qava shumë dhe zera mu mblodh grusht… Oh ç’trishtim. Ishte jeta e të parëve tanë. Shkuam dhe në Plataria, në fshatin e të parëve të Anilës nja 25 km nga Parga. Në plazh kemi miq. Shkuam përsëri dhe vite më vonë. Bëmë plot miq. Një natë u mblodhëm në klub dhe filluam të pimë, çamë dhe grekë. Kur njëri nga miqtë e trapezit u deh pakëz, papritur u hodh mbi tavolinë dhe tha me zë të lartë : – Po edhe unë jam çam ! Të gjithë u habitëm, se e kishim pandehur grek. – Miqësia vazhdon, – thotë Beqiri me mirësinë e tij. – Edhe një këngë të fundit, – i them dhe ai ia fillon këngës së Jusufit të cilin siç thotë kënga, babai e donte shumë por që 11 vëllëzërit e tjerë, nga xhelozia, vendosën ta vrasin duke e hedhur në pus… Por më pas pusi shteroi, se Jusufi ishte i zgjedhur i Zotit dhe ishte i shenjtë. Eshtë një këngë e gjatë me një dramacitet të jashtëzakonshëm që meriton një studim të veçantë. Kush vallë tjetër e di këtë këngë ?
Duke dalë atë ditë nga restoranti, shoh një fotografi të tenismenit të famshëm Boris Beker në lokalin e tij… – Po Bekeri çdo këtu i them ? Por ai qeshi. – Eh, edhe mua miqtë këtu më thonë Beker… Ma sollën disa miq të mi italianë, njerëz të nderuar. Atë ditë në Milano u takuan dy Beker!
Largohem nga Beqiri dhe Anila dhe ndjej zemrën që gufon nga kënga. E habitshme vërtet : si është e mundur që ky njeri dhe familja e tij, që ndërtoi një jetë kaq të bukur, me plot vila në Venecie e kur dikur shërbente në restorantin më të famshëm « Burchielo », e që gjithë këto vite larg Shqipërisë, nuk e kishte ndarë shpirtin nga kënga e të parëve edhe pse në këtë botë moderne plot strese, shqetësime, gëzime e punë të jashtëzakonshme. Gëzohem që janë të lumtur dhe që gjithçka e kanë ndërtuar me djersë e mund të madh. Por kënga, gjithnjë e më shumë, i bën të kthejnë sytë pas, të shohin e të shkojnë drejt Shqipërisë e Çamërisë, pasi lumturia e tyre nuk mund të kuptohet pa këtë lidhje jetësore dhe ekzsistenciale. Jo më kot dhe vajza e tyre studente në Amerikë në krahun e saj ka një tatuazh të vockël : « Jam çame !… »
camiko.al
