Libri “Kuzhina çame”, një vepër që sjell në vëmendje pasurinë kulturore dhe gastronomike të Çamërisë.
Çamëria është vendi ynë mitik. Është vendi i Dodonës pellazgjike, i Aheronit të famshëm, i gjuhës së perëndive, siç e quante Naim Frashëri, rilindasi ynë i madh. Edhe kuzhina çame, ashtu si vendi nga vjen, është shumë e vjetër. Përdorimi edhe sot i enëve prej balte, si kuthi apo poçja, e vërteton këtë traditë. Pa harruar furrat, kosheret e bletëve apo lutërvitë për vajin e ullirit.
Kuzhina jonë nuk dallon vetëm për shumëllojshmërinë, por mbi të gjitha për pastërtinë dhe kulturën e të gatuarit. Si pjesë e rëndësishme e kuzhinës shqiptare, ajo e ka pasuruar dhe i ka shtuar më tej shijen. Nëse ndalemi te furra çame – një element i veçantë i kësaj kuzhine – duhet theksuar se në Çamëri ekzistonin tri lloje furrash: një për bukë dhe byrekë, një për mishin e pjekur dhe një për ëmbëlsira si bakllavaja.
Pozicioni gjeografik me Detin Jon kristaltë, klima mesdhetare dhe pjelloria e tokës çame kanë qenë faktorë kyç në begatinë e kësaj krahine. Çamëria është e rrethuar nga ullinj shekullorë. Në stanet e shumta e kullotat e pafundme, blegërima e deleve dëgjohej që pa gdhirë dita. Ushqimet tradicionale si qengji në hell, produktet e bulmetit si kosi, djathi, gjalpi apo “arma”, janë pjesë përbërëse e kësaj trashëgimie. Ndërkohë, vaji i ullirit çam dallohet për shijen e ëmbël dhe cilësinë e lartë që pasuron çdo gatim.
Pranvera, me lulëzimin e saj, e vesh Çamërinë me një fustan nusërie. Tryezat çame zbukurohen me fruta të shumta si mollët, rrushi, qershitë, dardhat, bajamet, arrat, si dhe glikotë të ndryshme që habisin e kënaqin çdo mysafir. Frutat e thara janë gjithashtu shenjë e nikoqirllëkut të gruas çame. Në libër përmenden edhe fiqtë, manuret dhe çepelet që përgatiten mjeshtërisht. Agrumet bashkë me ullinjtë begatojnë më tej kurorën e gjelbër të Çamërisë.
Shija dhe bollëku i kuzhinës çame spikasin sidomos në dasma dhe festa të mëdha. Në këto gëzime, kuzhina çame e shfaq më së miri veten. Më poshtë është një menu e një dasme çame:
- Çorvë – Me oriz dhe lëng mishi, përvëluar me gjalpë, e spërkatur me piper të zi.
- Çomlek me mish (jahni çame) – Mish qengji ose milori me qepë dhe hudhra, gatuar nga amvisat më të përvojshme.
- Rigonël – Me mëlçi, zemër, veshka qengji ose milori, i aromatizuar me rigon të tharë.
- Qahi – Byrek katror me djathë të thatë, vezë dhe qumësht deleje, i shtruar në petë shumë të holla.
- Lakror me oriz dhe mish – Byrek tradicional që përgatitet vetëm në Çamëri.
- Mish në hell – Pjekur me mjeshtëri të lartë; zgjidhej vendi dhe drutë me kujdes.
- Bakllavaja çame – E famshmja e kuzhinës shqiptare, e gatuar me vaj ulliri cilësor, miell gruri, arra e bajame nga pemët shekullore të krahinës.
Bakllavaja çame është vetë shpirti i Çamërisë, një vepër arti e bërë me dashuri nga gratë çame. Prova e bakllavasë është një zakon unik, që nuk vlen vetëm për shijen, por edhe për trashësinë – që duhej të arrinte deri te pëllëmba e dorës. Thelat zbukuroheshin me petale lulesh, që sikur merrnin nur nga vajzat dhe nuset çame, të njohura për bukurinë në gjithë Epirin.
Në fund, autorja thekson se kuzhina çame nuk përfundon me këtë libër. Ajo është aq e larmishme sa çdo fshat ka recetat e veta të veçanta. Ky libër është vetëm një themel në ndërtesën fisnike të kuzhinës çame. Botimet e ardhshme do ta pasurojnë edhe më tej këtë trashëgimi, me bindjen se Çamëria dhe traditat tona nuk do të shuhen kurrë, por do të trashëgohen brez pas brezi, me shpresën e kthimit në vendin e të parëve tanë.
