Nga Enver KUSHI ​

Në Tiranë e hëna e 1 korrikut nisi më freskët, pas përvëlimit të dy ditëve të fundit të qershorit. Të shtunën fola me Thanas Dinon, mik i vjetër dhe prozator i njohur në letrat shqipe. Na përvëloi moji qershor, tha ai, duke theksuar fjalën “moji” që e përdorin në Gjirokastër, por edhe në Çamërinë time. Si është Ismaili, e pyeta unë. E ndjen përvëlimin e Tiranës, tha Thanasi. Fola me Helenën. Të hënën do shkojnë në vilën e tyre në Qerret. Atje është më freskët, se vila është mes pishave dhe pranë detit. Kaq më tha Thanasi, ndërsa unë e porosita të kufizonte lëvizjet, se i nxehti nuk i bën mirë, pas lëngatës që ka kaluar vite më parë…

Isha në zyrën time në Kryegjyshatë Botërore, ku kolegia ime Sotirulla Hoxha, edhe ajo gjirokastrite më dha lajmin e kobshëm për vdekjen e Kadaresë. Mos është lajm i rremë, thashë unë… Nuk ka mundësi… Thanas Dino të shtunën më tha se Ismaili dhe Helena sot do niseshin që herët për në bregdet,se … Fatkeqesisht lajmi është i vërtetë, tha ai.

I ngritur në këmbë lëviza nëpër zyrë e më pas dola në hollin e Muzeut të Bektashizmit. Doja të merja Bujar Hudhrin, por ndërrova mëndje se ai do të ishte shumë i ngarkuar jo vetëm emocionalisht… Mora në telefon Thanasin dhe pas disa sekondave dëgjova zërin e tij të pikëlluar. “Veri! Lajmi është i vërtetë. Na iku edhe Ismaili… Na iku…” Dhe më pas i dërgova një sms ngushëllimi Bujar Hudhrit, ku mes të tjerash i shkrova se pas familjes, ty dhe vetëm ty, si botues i veprës së Kadaresë, por edhe që i ke qëndruar pranë si askush tjetër atij, të takon ngushëllimi për këtë humbje të madhe. Kur vdiq Naimi, Çajupi shkroi elegjinë e njohur. Me vdekjen e Kadaresë, kush i mbeti Shqipërisë më i madh se ai? Do t’i duhen shekuj që vendit tonë të vogël t’i vi një gjeni si Kadareja. Ngushëllime Bujar, miku i madh i Kadaresë së pavdekshëm, e mbyllja tekstin e shkurtër të sms. Erdhi e marta fillimisht me qiellin gri dhe nga mesdita me shi të qetë, shumë të qetë në Tiranë. Të martën pasdite vonë i telefonoj Sefedin Çelës. I them që si ish studentë të Kadaresë, të takoheshim në orën 10 te shkallët pranë librarisë “Adrion” e më pas të shkonim grup për homazhe në Teatrin e Operas dhe Baletit. E dija, se Sefedini ka vite që nuk është mirë me shëndet dhe e prisja përgjigjen e tij për pamundësinë e ardhjes. Pastaj mora poeten Vllasova Musta, Ylli Bajraktari . Dhe me datë 3 korrik në vendin e caktuar u takuam me Yllin, Parime Puton, Timo Luton dhe Ahmet Shqarrin. Vllasova kishte një ftesë tjetër për orën 11.30, në ceremoninë shtetërore. Dhe teksa po bëheshim gati të shkonim për homazhe dëgjova një zë të njohur, që kisha vite pa e dëgjuar. Ktheva kokën dhe shtanga, kur pashë Zonjën nga Parga, jo atë të novelës time, por një zonjë tjetër. Zëri i saj është i veçantë, me një timbër melodioz, sikur fjalët i shoqëron me ca nota muzikore apo të mbështjella me erërat e buta dhe dallgët lozonjare të detit Jon. Kam njohur shumë zonja çame me këtë të folur, por Zonja nga Parga me emrin Liri e ka ndryshe, shumë më ndryshe të folurën e saj. Jo vetëm kaq. Çdo fjalë e shoqëron me ca lëvizje delikate të duarve, sikur t’i dirigjonte ato. Ajo m’u hodh në qafë e gëzuar që po më takonte pas disa vitesh. E vështrova edhe një herë portretin e saj, fytyrën që m’u duk më e plakur, sytë e zgjuar dhe vështrimin e butë të tyre… Nuk e prisja takimin këtu me ca nota muzikore apo të mbështjella me erërat e buta dhe dallgët lozonjare të detit Jon. Kam njohur shumë zonja çame me këtë të folur, por Lonja nga Parga me emrin Liri e ka ndryshe, shumë më ndryshe të folurën e saj. Jo vetëm kaq. Çdo fjalë e shoqëron me ca lëvizje delikate të duarve, sikur t’i dirigjonte ato. Ajo m’u hodh në qafë e gëzuar që po më takonte pas disa vitesh. E vështrova edhe një herë portretin e saj, fytyrën që m’u duk më e plakur, sytë e zgjuar dhe vështrimin e butë të tyre… Nuk e prisja takimin këtu me të, kur po bëheshim gati të shkonim në sallën e Teatrit të Operas dhe Baletit për t’i bërë nderimet e fundit Kadaresë…

E dija të vdekur Zonjën nga Parga. Muaj më parë kisha takuar një çam nga Margëlliçi, që e njihte Zonjën nga Parga dhe kur e pyeta nëse e kishte parë, më tha se mund të kishte vdekur nga covidi e se… Ja. Tani ajo ishte këtu, duke folur e folur me zërin melodioz, si të dallgëve të detit të qytetit të saj, Pargës. Kush të solli këtu, gati sa nuk e pyeta. Nga bota e përtejme ke ardhur? Apo mos ke ardhur nga Tempulli i Nekromatisë, jo larg Pargës, në një kodrinë pranë grykëderdhjes në det të lumit Akeron, atje ku mund të flasësh me shpirtrat e të parëve të tu? Unë kam qenë atje dhe kur zbrita në tempull, më hynë të drithura nga emocionet, teksa i thirra shpirtit të gjyshërve të mi dhe nënës e babait tim. Mos të sollën këtu kuajt e Akilit? Ku i le kuajt e Akilit? A vazhdojnë të qajnë ata, si në poezinë e Kavafis, përkthyer aq bukur nga Kadareja? Silli këtu zonjë fisnike nga Parga! Silli këtu kuajt të qajnë vdekjen e Kadaresë. Dhe m’u kujtuan befas vargjet e fundit të kësaj kryevepre botërore!

Por dy fisnikët kuaj prap lotonin.

Mbi veprën e pandreqshme më, të vdekjes. Fjalët që më tha më pas për nënën e saj, amanetin që ajo kishte lënë për Kadarenë dhe se kishte ardhur në këtë ceremoni mortore për t’i dhënë një mandile (shami) Helenës, i dëgjova si në jerm. Zonja nga Parga hapi një çantë të vogël dhe prej saj nxori mandilen e nusë së saj (çamët nënës i thonë nu). E mora në duar mandilen. Kishte ngjyrë bezhë dhe ishte e qëndisur. E ka qëndisur nuja ima, tha ajo. E mbante në gji këtë mandile. Merri erë Enver. Merri erë. E hapa mandilen, duke vështruar qëndizmat e bukura të nusë së saj. Dhe i mora erë. Nuk do ta harroj kurrë atë aromë. Mbante një aromë të veçantë nënash çame. Mbante aromë Çamërie. Do ja dhuroj Helenës. E kam amanet nga nuja ime për Ismail Kadarenë. Mbaj mend se kur i lexova nusë parathënien e Kadaresë në librin “Këngë popullore nga Çamëria”, mbledhur nga Fatos Mero Rrapaj, ajo ka klarë. Se Kadareja me atë parathënie, na rikthen dinjitetin ne çamëve. Më kupton Enver? Nuja para se të vdisje më tha:” Bila ime. Këtë mandile dhuroja ka udjalthit tim, Ismail Kadaresë”.

Pastaj Zonja nga Parga, pasi futi të palosur mandilen në çantën e vogël, u nis për te hyrja e Teatrit të Operas dhe Belatit për të nderuar Kadarenë dhe çuar në vend amanetin e nusë së saj.

RRËFIMI I KADARESË

Isha fëmijë, kur karvanët e refugjatëve çamë u dukën për herë të parë në xhadenë përpara Gjirokastrës. Nga shtëpia jonë dukej krejtësisht rruga automobilistike dhe ishte hera e parë dhe e vetme në jetën time që po shikoja shpërnguljen e një populli. Gjyshja ime, me orë të tëra, ndiqte me dylbi vargun e refugjatëve, pjesa më e madhe e të cilit vazhdonte udhën drejt Veriut. Ajo përsëriste vazhdimisht “të zestë çamë, të zestë ata”. Herë pas here m’i kalonte dylbitë. Pamja që më pëplasej si dallgë në fytyrë ishte e padurueshme. Një ecje e ngadaltë, e pafund, burra, fëmijë, pleq dhe gra, shumë gra, shumica të ngarkuara me bohçe, ose me djepe foshnjash. Kjo vazhdoi shumë ditë dhe në të gjitha shtëpitë e Gjirokastrës, nuk flitej veç për çamët e ndjekur. Flitej për masakrat, shtëpitë që nxirrnin shkrumb dhe për ullishtat e Vlorës dhe viset e tjera të Shqipërisë dhe emra të panjohur për mua, drejt të cilëve çamët po shkonin të vendoseshin. Isha fëmijë dhe nuk kisha asnjë ide të gjeografisë. Në fëmini, Shqipëria më qe dukur gjithmonë e madhe, por tani, që ajo po mbushej me çamët dhe dhëmbjen e tyre, në përfytyrimin tim bëhej edhe më e shtrirë, edhe më e madhe.

(Nga intervista me shkrimtarin Ismail Kadare, dhënë Bashkim Kuçukut dhe botuar në gazetën “Çamëria- vatra amtare”, më 26 korrik 1992.