Pjesë e emigracionit shqiptar në SHBA në dekadat e para të shek.XX ishin dhe shqiptarët e Çamërisë. Për shkak të represionit që shteti grek ushtronte mbi këtë popullsi që në vitet e Luftërave Ballkanike 1912-1913, një pjesë e tyre ishte detyruar të merrte rrugët e mërgimit. Por aspak indiferentë ndaj çështjes kombëtare, shqiptarët e kësaj krahine filluan të organizoheshin. Një nga këto ishte dhe “Shoqëria Çamëria” e krijuar në qytetin Worcester, në shtetin e Massachusetts të SHBA-ve. Pothuajse të gjithë anëtarët e saj ishin njëkohesisht pjesë e Partisë Kombëtare Shqiptare e krijuar në SHBA nga Kristo Dako dhe personalitete të tjera.

Më 22 janar 1919 “Shoqëria Çamëria” i drejtoi kryeministrit të Francës dhe njëkohësisht Presidentit të Konferencës së Paqes në Paris, Georges Clemenceau një memorandum, ku kërkohej korrigjimi i vendimit të padrejtë të Konferencës së Londrës së vitit 1913 dhe bashkimi i Çamërisë me Shqipërinë.

***

“Shkëlqesi

Të nënshkruarit, përfaqësues të shqiptarëve të rrethit të Janinës, duke përfshirë Prevezën, Filatin, Igumenicën, Paramithinë dhe Margëlliçin, me organizatën e tyre “Shoqëria Çamëria” dhe që jetojnë në Shtetet e Bashkuara të Amerikës i luten Shkëlqesisë s`uaj të hidhet poshtë vendimi i Konferencës së Londrës, që preu këto vende shqiptare nga trupi i mëmëdheut tonë të dashur dhe ia dha Greqisë, nga e cila kemi pësuar persekutime të papërshkrueshëm.

Në emër të parimit të kombësive, për të cilën kaq gjak po derdhet dhe për hir të paqes në të ardhmen në Ballkan, lusim Shkëlqesinë t`uaj të përdorni influencën t`uaj, për t`ia kthyer këto vende mëmëdheut tonë Shqipëri të cilës i përkasin si nga pikëpamja etnografike, e ndjenjave, e gjeografisë, si dhe historisë.

Me nderime:

Kryetar – Beqo Izeti nga Filati

Sekretar – Ahmet Hajredin nga Filati

Isuf Hyseni nga Gumenica

Omer Bako nga Paramithia

Refo Çapani nga Margëlliçi

Gazali Dino nga Preveza”

Në 3 Korrik të 1881-it u nda nga jeta në Stamboll Hoxhë Hasan Tahsini, kolosi i Rilindjes dhe dijes, astronom, matematikan e filozof i lindur në Ninati të Çamërisë.

Ka qenë rektori i parë i Universitetit të Stambollit dhe njëri nga themeluesit e Komitetit Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare.

Tahsini mbahet si njëri nga mendimtarët më të mëdhenj të Perandorisë Osmane në shekullin e 19.

Hoxhë Hasan Tahsini është vlerësuar me dekoratën e presidentit të Republikës “Nderi i Kombit” sepse jeta dhe vepra e tij shumëdimensionale na kanë dhënë krenari. Por jo vetëm kaq.

Të gjitha figurat e shquara të Rilindjes Kombëtare në fund të shekullit të 19-t,, nga vëllezërit Frashëri, e sidomos, Sami Frashëri deri tek Ismail Qemali, Pashko Vasa, Jani Vreto e shumë të tjerë në shkrimet e tyre e kane vlerësuar Hasan Tahsinin si dijetarin e madh i cili donte shumë njerëzimin dhe të vërtetën.

Kohën, jetën dhe mendjen e vetë Hasan Tahsini i përdori për këto dy gjëra të dashura për të. Si njeri i dijes por edhe si patriot shqiptar e gjithë veprimtaria e tij zhvillohet në këto dy rrafshe, në fushën e dijes dhe si babai rilindjes sonë kombëtare.

Ndaj ne shqiptarët, por edhe ne të krahinës së Çamërisë krenohemi me figurën e tij sepse Hoxhë Hasan Tahsini thirrej në kohën e Perandorisë Osmane, “ enciklopedia lëvizëse” dhe si nxitës i vetëdijes sonë kombëtare.

Hasan Tahsini dinte bashkë me gjuhën shqipe 11 gjuhë dhe dëshmia më e mirë për këtë janë veprat “ shkrimet e popujve” dhe Alfabeti origjinal i tij për gjuhën shqipe dhe jo më kot Sami Frashëri thoshte për të, se ai ishte një nga njërëzit më të mëdhënj që shumë rrallë e me vështirësi i lindin shekujt dhe epokat. Ndaj Hasan Tahsini është nderi dhe lavdia e Çamërisë martire.

Më 1870 u emërua rektori i parë i të porsathemeluarit Universitet të Stambollit ku dha leksione fizike, astronomie dhe psikologjie. Qeveria e emëroi aty duke besuar se Tahsini do të barazpeshonte metodat dhe idetë e Evropës Perëndimore me botëkuptimin islam. Por në atë kohë, kërkimi shkencor, qëndrimet liberale dhe marrëdhëniet e pandehura të Tahsinit me masonerinë provokuan sulme të rretheve konservatore të ulemave ndaj tij. Sulmet kundër Tahsinit nisën kur ai filloi të bënte eksperimente për t’u ilustruar nxënësve nocionin e vakumit. Gjë për të cilën u shpall heretik me një fetva, i pushuar nga universiteti dhe iu pamundësua që të jipte mësim. Universiteti mbylli për një periudhë sepse Xhemal al-Din Afgani, një tjetër profesor, mbështeste idetë e Tahsinit.

Tahsini shkruajti të parin traktat psikologjie në osmanisht të titulluar Psikologjia ose Shkenca e Shpirtit, një vepër e frymëzuar nga modernizmi dhe i pari libër që përmbante fjalën psikologji. Shkruajti gjithashtu të parin libër për astronominë moderne, duke qenë edhe libri i parë i shkencës popullore.

Ndërroi jetë në moshën 70 vjeçare nga sëmundja e mushkërive, u varros në varrezat e Erenkojit, në Stamboll.