𝗛𝗶𝘀𝘁𝗼𝗿𝗶𝗮 𝗲 𝗖̧𝗮𝗺𝗲̈𝗿𝗶𝘀𝗲̈ 𝗻𝗲̈ 𝘁𝗿𝗶 𝗳𝗮𝘇𝗮…

𝘕𝘦̈ 𝘩𝘪𝘴𝘵𝘰𝘳𝘪𝘯𝘦̈ 𝘮𝘰𝘥𝘦𝘳𝘯e 𝘵𝘦̈ 𝘊̧𝘢𝘮𝘦̈𝘳𝘪𝘴𝘦̈ 𝘬𝘦𝘮𝘪 𝘵𝘳𝘪 𝘧𝘢𝘻𝘢:

• 𝘌 𝘱𝘢𝘳𝘢, 𝘧𝘪𝘭𝘭𝘰𝘯 𝘲𝘦̈ 𝘯𝘨𝘢 𝘓𝘪𝘥𝘩𝘫𝘢 𝘦 𝘗𝘳𝘪𝘻𝘳𝘦𝘯𝘪𝘵 1878 𝘥𝘦𝘳𝘪 𝘯𝘦̈ 𝘱𝘢𝘷𝘢𝘳𝘦̈𝘴𝘪𝘯𝘦̈ 𝘦 𝘴𝘩𝘵𝘦𝘵𝘪𝘵 𝘴𝘩𝘲𝘪𝘱𝘵𝘢𝘳, 𝘮𝘦̈ 28 𝘯𝘦̈𝘯𝘵𝘰𝘳 1912.
• 𝘌 𝘥𝘺𝘵𝘢, 𝘲𝘦̈ 𝘯𝘨𝘢 𝘷𝘪𝘵𝘪 1912 𝘥𝘩𝘦 𝘥𝘦𝘳𝘪 𝘮𝘦 𝘴𝘶𝘭𝘮𝘪𝘯 𝘪𝘵𝘢𝘭𝘪𝘢𝘯 𝘬𝘶𝘯𝘥𝘦̈𝘳 𝘎𝘳𝘦𝘲𝘪𝘴𝘦̈ 𝘮𝘦̈ 28 𝘵𝘦𝘵𝘰𝘳 1940.
• 𝘌 𝘵𝘳𝘦𝘵𝘢, 𝘲𝘦̈ 𝘯𝘨𝘢 𝘵𝘦𝘵𝘰𝘳𝘪 1940 𝘥𝘦𝘳𝘪 𝘯𝘦̈ 𝘷𝘪𝘵𝘪𝘯 1945.

𝙁𝙖𝙯𝙖 𝙚 𝙥𝙖𝙧𝙚̈: Problemi i Çamërisë u ngrit për të parën herë në tryezat e diplomacisë europiane, si problem i Epirit, më 29 Qershor 1878, në Kongresin e Berlinit, nga Ministri i Jashtëm i Greqisë, T.Deliyannis i cili kërkoi që ishulli i Kretës, Thesalia dhe Epiri t’i jepeshin Greqisë nga Perandoria Osmane.

Më 18 qershor 1878 paria e qytetit të Shkodrës i drejtoi Kongresit të Berlinit një Memorandum ku afirmohej ekzistenca e kombit shqiptar, e një territori të banuar kompaktësisht nga shqiptarët, si dhe e vendosmërisë së tyre të luftojnë me çdo mjet, çdo përpjekje pushtimi dhe nevojën për formimin e një Shqipërie të bashkuar dhe autonome. Dy janë më vonë Greqia paraqiti kërkesën për aneksimin e Epirit. Franca kërkoi që e gjithë Thesalia dhe Epiri ti jepeshin Greqsë deri te lumi Kalamas. Italia përkrahu Francën sepse Kryeministri italian me origjinë arbëreshe, Francesco Crispi, besonte në një federatë shqiptaro-greke. Anglia e kundërshtoi, Gjermania dhe Austria gjithashtu.

Kancelari gjerman Bismarck, deklaroi se:‘…𝑒 𝑎𝑟𝑑ℎ𝑚𝑗𝑎 𝑒 𝐺𝑟𝑒𝑞𝑖𝑠𝑒̈ 𝑑𝑜 𝑡𝑒̈ 𝑖𝑠ℎ𝑡𝑒 𝑒 𝑘𝑒̈𝑟𝑐𝑒̈𝑛𝑢𝑎𝑟 𝑝𝑜 𝑡𝑒̈ 𝑝𝑒̈𝑟𝑓𝑠ℎ𝑖𝑛𝑡𝑒 𝑎𝑗𝑜 (𝐺𝑟𝑒𝑞𝑖𝑎) 𝑛𝑗𝑒̈ 𝑝𝑗𝑒𝑠𝑒̈ 𝑡𝑒̈ 𝑘𝑜𝑛𝑠𝑖𝑑𝑒𝑟𝑢𝑒𝑠ℎ𝑚𝑒 𝑡𝑒̈ 𝑘𝑒̈𝑠𝑎𝑗 𝑟𝑎𝑐𝑒 𝑙𝑢𝑓𝑡𝑎𝑟𝑎𝑘𝑒 𝑡𝑒̈ 𝑝𝑎𝑛𝑒̈𝑛𝑠ℎ𝑡𝑟𝑢𝑎𝑟 𝑡𝑒̈ 𝑠ℎ𝑞𝑖𝑝𝑎𝑡𝑎𝑟𝑒̈𝑣𝑒, 𝑞𝑒̈ 𝑎𝑗𝑜 𝑎𝑠 𝑑𝑜 𝑡’𝑖 𝑛𝑒̈𝑛𝑠ℎ𝑡𝑟𝑜𝑛𝑡𝑒, 𝑎𝑠 𝑑𝑜 𝑡’𝑖 𝑎𝑠𝑖𝑚𝑖𝑙𝑜𝑛𝑡𝑒.’

Më 5 shkurt 1879, filluan negociatat e para greko-turke në Prevezë. Njëri nga delegatët ishte dhe shqiptari Abedin bej Dino. Një muaj më parë, përfaqësuesit shqiptar u mblodhën në Janinë dhe deklaruan që do të hidhnin poshtë çdo marrëveshje që lë tokat shqiptare në duart greke. Në këtë kuadër, Komiteti i Lidhjes së Prizrenit për Prevezën, nën kryesinë e Abedin bej Dinos ishte më aktivi dhe mblidhej në shtëpinë e familjes Dino.

Më 15 qershor 1880, Konferenca e Ambasadorëve në Berlin i dha Greqisë gjysmën e Çamërisë, duke përfshirë edhe Janinën. Greqia e pranoi menjëherë. Turqia e refuzoi. Në atë kohë Ministër i Punëve të Jashtme të Turqisë ishte Abedin pashë DINO.

𝙁𝙖𝙯𝙖 𝙚 𝙙𝙮𝙩𝙚̈ karakterizohet nga okupimi ushtarak, përzënia me dhunë, shpronësimi i pronarëve shqiptarë dhe persekutimi sistematik i popullsisë shqiptare të Epirit, sidomos Çamërisë që mbeti jashtë kufijve ndërkombëtarë të Shqipërisë së vitit 1913.

Hamdi B. Filati, kryekomandant i forcave vullnetare, duke iu drejtuar kryeministrit Ismail Qemali, në Vlorë shkruante: ‘𝐶̧𝑎𝑚𝑒̈𝑟𝑖𝑎 𝑒̈𝑠ℎ𝑡𝑒̈ 𝑙𝑒̈𝑛𝑒̈ 𝑝𝑎 𝑢𝑠ℎ𝑡𝑎𝑟𝑒̈ 𝑒 𝑝𝑎 𝑚𝑢𝑛𝑖𝑐𝑖𝑜𝑛𝑒. 𝐾𝑎 𝑡𝑒𝑡𝑒̈ 𝑑𝑖𝑡𝑒̈ 𝑞𝑒̈ 𝑝𝑜 𝑙𝑢𝑓𝑡𝑜ℎ𝑒𝑡 𝑑𝑒𝑟𝑖 𝑏𝑟𝑒𝑛𝑑𝑎 𝑛𝑒̈ 𝑞𝑦𝑡𝑒𝑡. 𝑁𝑒̈ 𝑣𝑒𝑛𝑑 𝑡𝑒̈ 𝑠ℎ𝑢𝑚𝑒̈ 𝑏𝑢𝑟𝑟𝑎𝑣𝑒 𝑚𝑒 𝑓𝑎𝑚𝑒̈ 𝑛𝑔𝑎 𝑝𝑜𝑝𝑢𝑙𝑙𝑖 𝑞𝑒̈ 𝑑ℎ𝑎𝑛𝑒̈ 𝑗𝑒𝑡𝑒̈𝑛, 𝑝𝑜 𝑠ℎ𝑡𝑟𝑒̈𝑛𝑔𝑜ℎ𝑒𝑛 𝑔𝑟𝑎𝑡𝑒̈ 𝑡𝑒̈ 𝑟𝑒𝑛𝑑𝑖𝑛 𝑛𝑒̈ 𝑙𝑢𝑓𝑡𝑒̈. 𝑁𝑑𝑖ℎ𝑚𝑎 𝑞𝑒̈ 𝑞𝑒 𝑠ℎ𝑝𝑟𝑒𝑠𝑢𝑎𝑟 𝑛𝑔𝑎 𝑣𝑒̈𝑙𝑙𝑒𝑧𝑒̈𝑟𝑖𝑡 𝑡𝑎𝑛𝑒̈ 𝑡𝑒̈ 𝐺𝑗𝑖𝑟𝑜𝑘𝑎𝑠𝑡𝑟𝑒̈𝑠 𝑒 𝑡𝑒̈ 𝐵𝑒𝑟𝑎𝑡𝑖𝑡, 𝑛𝑢𝑘 𝑛𝑎 𝑒𝑟𝑑ℎ𝑖. 𝐾𝑒̈𝑠ℎ𝑡𝑢, 𝐶̧𝑎𝑚𝑒̈𝑟𝑖𝑎, 𝑛𝑔𝑎 𝑙𝑎𝑗𝑚𝑒𝑡 𝑒 𝑓𝑢𝑛𝑑𝑖𝑡 𝑞𝑒̈ 𝑛𝑎 𝑒𝑟𝑑ℎ𝑒̈𝑛 𝑠𝑒̈𝑎𝑛𝑑𝑒𝑗𝑚𝑖, 𝑒̈𝑠ℎ𝑡𝑒̈ 𝑠ℎ𝑘𝑒𝑙𝑢𝑟 𝑝𝑟𝑒𝑗 𝑎𝑟𝑚𝑖𝑘𝑢𝑡.’

Shkatërrimi i popullsisë shqiptare në Greqi vazhdoi i pandërprerë dhe më 5 janar 1926, Mithat Frashëri lajmëronte nga Athina se …𝑀𝑗𝑒𝑟𝑖𝑠ℎ𝑡 𝑠’𝑘𝑎𝑛𝑒̈ 𝑏𝑒𝑠𝑖𝑚 𝑡𝑒̈ 𝑚𝑎𝑑ℎ 𝑐̧𝑎𝑚𝑒̈𝑡 𝑡𝑒 𝑆ℎ𝑞𝑖𝑝𝑒̈𝑟𝑖𝑎, 𝑒𝑑ℎ𝑒 𝑘𝑗𝑜 𝑠ℎ𝑘𝑎𝑘𝑢 𝑠𝑒 𝑛𝑢𝑘 𝑘𝑎𝑛𝑒̈ 𝑝𝑎𝑟𝑒̈ 𝑛𝑑𝑜𝑛𝑗𝑒̈ 𝑓𝑎𝑘𝑡 𝑘𝑜𝑛𝑘𝑟𝑒𝑡 𝑝𝑒̈𝑟 𝑖𝑛𝑡𝑒𝑟𝑒𝑠𝑖𝑛 𝑑ℎ𝑒 𝑝𝑒̈𝑟 𝑑ℎ𝑒𝑚𝑏𝑠ℎ𝑢𝑟𝑖𝑛𝑒̈ 𝑒 𝑆ℎ𝑞𝑖𝑝𝑒̈𝑟𝑖𝑠𝑒̈’.

Më 19 nëntor1936, Konsulli shqiptar në Athinë i shkruante Ministrisë së Punëve të Jashtme në Tiranë: ‘..𝑑𝑦 𝑣𝑗𝑒𝑡 𝑚𝑒̈ 𝑝𝑎𝑟𝑒̈, 𝑎𝑢𝑡𝑜𝑟𝑖𝑡𝑒𝑡𝑒𝑡 𝑔𝑟𝑒𝑘𝑒 𝑣𝑖𝑛𝑖𝑛 𝑛𝑗𝑒𝑟𝑒̈𝑧 𝑡𝑒̈ 𝑐𝑖𝑙𝑒̈𝑡 𝑠𝑖𝑠𝑡𝑒𝑚𝑎𝑡𝑖𝑘𝑖𝑠ℎ𝑡 𝑣𝑟𝑖𝑠𝑛𝑖𝑛 𝑎𝑡𝑎 𝑐̧𝑎𝑚𝑒̈ 𝑝𝑎𝑡𝑟𝑖𝑜𝑡𝑒̈ 𝑞𝑒̈ 𝑛𝑢𝑘 𝑖 𝑝𝑒̈𝑟𝑘𝑢𝑙𝑒𝑠ℎ𝑖𝑛 𝑝𝑟𝑜𝑝𝑎𝑔𝑎𝑛𝑑𝑒̈𝑠 𝑠𝑒̈ 𝑡𝑦𝑟𝑒. 𝑇𝑎𝑠ℎ 𝑒 𝑘𝑎𝑛𝑒̈ 𝑛𝑑𝑒̈𝑟𝑟𝑢𝑎𝑟 𝑡𝑎𝑘𝑡𝑖𝑘𝑒̈𝑛: 𝑖 𝑠ℎ𝑘𝑎𝑡𝑒̈𝑟𝑟𝑜𝑗𝑛𝑒̈ 𝑓𝑎𝑚𝑖𝑙𝑗𝑒𝑡 𝑐̧𝑎𝑚𝑒 𝑑𝑢𝑘𝑒 𝑖 𝑣𝑎𝑟𝑓𝑒̈𝑟𝑢𝑎𝑟 𝑛𝑒̈ 𝑚𝑒̈𝑛𝑦𝑟𝑎 𝑡𝑒̈ 𝑡𝑒̈𝑟𝑡ℎ𝑜𝑟𝑡𝑎 𝑠𝑖 𝑝𝑒̈𝑟𝑠ℎ𝑒𝑚𝑏𝑢𝑙𝑙 𝑚𝑒 𝑝𝑒𝑛𝑔𝑖𝑚𝑒 𝑎𝑑𝑚𝑖𝑛𝑖𝑠𝑡𝑟𝑎𝑡𝑖𝑣𝑒 𝑡𝑒̈ 𝑛𝑑𝑟𝑦𝑠ℎ𝑚𝑒, 𝑎𝑠ℎ𝑡𝑢 𝑒𝑑ℎ𝑒 𝑚𝑒 𝑝𝑒𝑟𝑠𝑒𝑘𝑢𝑡𝑖𝑚𝑒 𝑡𝑒̈ 𝑑𝑟𝑒𝑗𝑡𝑝𝑒̈𝑟𝑑𝑟𝑒𝑗𝑡𝑎 𝑚𝑒 𝑎𝑛𝑒̈ 𝑖𝑛𝑡𝑒𝑟𝑛𝑖𝑚𝑒𝑠ℎ, 𝑏𝑎𝑠𝑡𝑖𝑠𝑗𝑒𝑠ℎ 𝑛𝑒̈𝑝𝑒̈𝑟 𝑠ℎ𝑡𝑒̈𝑝𝑖, 𝑟𝑟𝑎ℎ𝑗𝑒, 𝑏𝑢𝑟𝑔𝑜𝑠𝑗𝑒, 𝑓𝑟𝑖𝑘𝑒̈𝑠𝑖𝑚𝑒, 𝑒𝑡𝑗.’

𝙁𝙖𝙯𝙖 𝙚 𝙩𝙧𝙚𝙩𝙚̈: 𝙩𝙚𝙩𝙤𝙧 1940-1945

𝘈𝘬𝘵𝘪 𝘪 𝘱𝘢𝘳𝘦̈, 1940-1941: 𝘡𝘩𝘷𝘪𝘭𝘭𝘪𝘮𝘦𝘵 𝘱𝘰𝘭𝘪𝘵𝘪𝘬𝘦

Në prill të vitit 1936, në Greqi erdhi në fuqi Gjenerali Joannis Metaxas, vendim ky ogurzi për shqiptarët e Çamërisë i përcaktuar nga Ambasadiru amerika në Athinë si ‘𝑛𝑗𝑒̈ 𝑔𝑗𝑒𝑛𝑑𝑗𝑒 𝑘𝑢 𝑚𝑏𝑒𝑡𝑢𝑟𝑖𝑛𝑎𝑡 𝑒 𝑠ℎ𝑖𝑧𝑚𝑒̈𝑠 𝑘𝑜𝑚𝑏𝑒̈𝑡𝑎𝑟𝑒 𝑔𝑟𝑒𝑘𝑒 𝑣𝑎𝑧ℎ𝑑𝑜𝑗𝑛𝑒̈ 𝑡𝑒̈ 𝑚𝑏𝑎𝑗𝑛𝑒̈ 𝑣𝑒𝑛𝑑𝑖𝑛 𝑛𝑒̈ 𝑛𝑗𝑒̈ 𝑔𝑗𝑒𝑛𝑑𝑗𝑒 𝑡𝑒̈ 𝑝𝑒̈𝑟ℎ𝑒𝑟𝑠ℎ𝑚𝑒 𝑡𝑟𝑎𝑧𝑖𝑟𝑎𝑠ℎ 𝑑ℎ𝑒 𝑝𝑎𝑠𝑖𝑔𝑢𝑟𝑖𝑒’.

Politika e paramenduar e qeverive të njëpasnjëshme greke synonte pengimin e hapjeve të shkollave shqipe, ruajtjen e gjuhës dhe kulturës, botimin e çdo libri apo reviste shqip dhe padyshim të ndërpersë çdo kontakt në mes të kësaj popullsie shqiptare dhe Shqipërisë. Çdo gjurmë e zgjimit kombëtar, e diktuar te shqiptarët çamë, të krishterë apo muslymanë, shihej nga autoritetet greke si një ‘krim kundër helenizmit’. Qëllimi final i kësaj politike të asgjesimit ishte: e para, shkombëtarizimi i shqiptarëve dhe e dyta, helenizimi gradual i tyre.

Nga ndërhyrja e bërë gjatë regjimit të gjeneralit Metaxas (1040 – 41):

• 𝗧𝗲̈ 𝘃𝗿𝗮𝗿𝗲̈: 𝟮𝟯𝟬𝟬 𝗽𝗲𝗿𝘀𝗼𝗻𝗮 (𝟭𝟵𝟱𝟬 𝗯𝘂𝗿𝗿𝗮, 𝟯𝟱𝟬 𝗴𝗿𝗮)
• 𝗧𝗲̈ 𝘃𝗱𝗲𝗸𝘂𝗿 𝗻𝗲̈ 𝘁𝗼𝗿𝘁𝘂𝗿𝗮 : 𝟰𝟱𝟬 𝗽𝗲𝗿𝘀𝗼𝗻𝗮 (𝘁𝗲̈ 𝗴𝗷𝗶𝘁𝗵𝗲̈ 𝗯𝘂𝗿𝗿𝗮)

Me vdekjen në vitin 1941 të Gjeneralti Metaxas, zëvendëuesi i tij, financieri Aleksandër Koritzis vazhdoi politikën antishqiptare e cila përfundoi të bëhet një nga shtyllat e politikës qeveritare greke.

Në këtë kuadër duhet të vendosen dhe ngjarjet e ndodhura mes viteve 1940-1945. Që në fillim çamët nuk u lejuan të mbajnë armë si ushtarë, por u dërguan në reparte pune të rënda. Qeveria greke arrestoi në Filat dhe në gjithë Çamërinë të gjithë krerët shqiptarë dhe i internoi ata në ishujt e Greqisë. Ky internim ishte fatal sepse krijoi hendekun e parë në mes të shtetit grek dhe Çamërisë.

Si rrjedhojë, qeveria greke e ndërgjegjshme për shtypjen e ushtruar kundër popullsisë shqiptare dhe e frikësuar nga një kundërveprim urdhëroi internimin me dhunë të shumë shqiptarëve çamë meshkuj mbi moshën 16 vjeçare dhe i koncentroi në ishujt e Egjeut ku u konsiderun si ‘robër lufte’ dhe u trajtuan si të tillë me justifikimin ‘se kanë vrarë bijtë e popullit grek’. Kjo propagandë rriti urrejtjen e popullsisë greke dhe shkaktoi mjaft raste hakmarrjeje dhe keqtrajtimi përtë interuarit, një pjesë e të cilëve vdiqën nga uria dhe etja.

𝙁𝙖𝙯𝙖 𝙚 𝙛𝙪𝙣𝙙𝙞𝙩 𝙚 𝙩𝙧𝙖𝙜𝙟𝙚𝙙𝙞𝙨𝙚̈ 𝙘̧𝙖𝙢𝙚 𝙢𝙗𝙖𝙣 𝙫𝙚𝙩𝙚̈𝙢 𝙣𝙟𝙚̈ 𝙚𝙢𝙚̈𝙧: 𝙉𝙖𝙥𝙤𝙡𝙚𝙤𝙣 𝙕𝙚𝙧𝙫𝙖𝙨

Territori i kontrolluar nga Zervas në fillim të vitin 1944 shtrihej mbi Epirin, që nga Preveza e lart. Kjo zonë veprimi ju njoh Zervas me marrëveshjen e Libanit, 22 maj 1944. Kështu që fati i shqiptarëve të Çamërisë mbeti plotësisht në duart e Kriminelit Zervas dhe hapi udhë për ‘zgjidhjen finale’ të problemit shqiptar në Çamëri.

Numri i përgjithshëm i të vrarëve në vitet 1941-1945:

• 𝙏𝙚̈ 𝙫𝙙𝙚𝙠𝙪𝙧: 1.620 𝙥𝙚𝙧𝙨𝙤𝙣𝙖 (1270 𝙗𝙪𝙧𝙧𝙖, 350 𝙜𝙧𝙖)
• 𝙏𝙚̈ 𝙝𝙪𝙢𝙗𝙪𝙧: 230 𝙥𝙚𝙧𝙨𝙤𝙣𝙖 (𝙩𝙚̈ 𝙜𝙟𝙞𝙩𝙝𝙚̈ 𝙗𝙪𝙧𝙧𝙖)

‘𝑇𝑒̈ 𝑣𝑑𝑒𝑘𝑢𝑟 𝑔𝑗𝑎𝑡𝑒̈ 𝑒𝑚𝑖𝑔𝑟𝑎𝑐𝑖𝑜𝑛𝑒𝑡 𝑛𝑔𝑎 𝑚𝑢𝑛𝑔𝑒𝑠𝑎 𝑒 𝑢𝑠ℎ𝑞𝑖𝑚𝑒𝑣𝑒 2400 𝑝𝑒𝑟𝑠𝑜𝑛𝑎. 𝐽𝑎𝑛𝑒̈ 𝑏𝑒̈𝑟𝑒̈ 𝑑𝑗𝑒𝑔𝑖𝑒 𝑛𝑒̈ 61 𝑘𝑎𝑡𝑢𝑛𝑑𝑒 𝑡𝑒̈ 𝑏𝑎𝑛𝑢𝑎𝑟 𝑛𝑔𝑎 𝑠ℎ𝑞𝑖𝑝𝑡𝑎𝑟𝑒̈ 𝑡𝑒̈ 𝐶̧𝑎𝑚𝑒̈𝑟𝑖𝑠𝑒̈. 𝑆𝑎𝑠𝑖𝑎 𝑒 𝑠ℎ𝑡𝑒̈𝑝𝑖𝑣𝑒 𝑡𝑒̈ 𝑠ℎ𝑘𝑎𝑡𝑒̈𝑟𝑟𝑢𝑎𝑟𝑎 𝑑ℎ𝑒 𝑡𝑒̈ 𝑑𝑗𝑒𝑔𝑢𝑟𝑎 𝑎𝑟𝑟𝑖𝑛 𝑘𝑒̈𝑠ℎ𝑡𝑢 𝑛𝑒̈ 5800…’

Marrë nga:

• Repishti, S., Hyrje në problemin e Çamërisë: Epiri i Jugut, Çamëria
• B.P. Papadakis. Histoire Diplomatique de la Question Nord-Epiriote (1912-1957)
• Yannis G, Sarras. Historia e trevës së Gumenicës (Athinë, 1985)